Chiều sâu của những trật tự lập luận

Bước đầu để bạn đưa những ý kiến trở về nguồn gốc của suy nghĩ

Ý định. Suy nghĩ thể hiện ra hành động. Mỗi câu từ bạn viết trong văn bản đều thể hiện quan điểm. Với những quan điểm cá nhân (hay ý lớn), thường sẽ có những luận cứ  bổ trợ. Để trránh thiếu ý, bạn có thể đã liệt kê các thông tin đã biết, trước khi đưa vào nội dung văn bản. Bạn đưa ra các chi tiết hỗ trợ, vì thấy chúng có liên hệ với ý chính. Dù vậy bạn ít khi kiểm tra lại những ý nhỏ đó trên cơ sở lập luận. Bạn đã có đủ các phương tiện kiểm tra? Bài viết này là cái nhìn chung về những trật tự logic, trước khi bạn có thể lọc hoặc nhòm các ý nhỏ chính xác. Và bạn có thể nhận định được lập luận nào là đúng. Như trong cấu chuyện sau.

Tiết học Logic

Sau buổi giảng logic học, một sinh viên chưa hiểu về bản chất môn logic, nên đi tìm giáo sư để hiểu thêm về lập luận logic. Trong cuộc nói chuyện, vị giáo sư giải thích như sau:

– Ví dụ nhé, nhà em nuôi có con bò nào không? – Có ạ…

– Vậy theo logic, nhà em có một đồng cỏ, đúng không nào? – Đúng ạ!

– Vẫn theo logic, em có một trang trại trên đồng cỏ? – Ôi, đúng ạ!

– Vì có trang trại, chắc là em sẽ có một khoản tiền kha khá để làm vốn lưu động? – Dĩ nhiên thưa thầy!

– Và vì thế, theo logic em sẽ có bạn gái? – Thật tuyệt, chính xác thế…

– Và vì em có bạn gái, suy ra em không phải dân đồng tính luyến ái…! Đó là logic!

Quá thích về môn logic này, chàng sinh viên chạy đi tìm người bạn thân để khoe:

– Này, nhà cậu có con bò nào không? – Không!

– Theo logic… vậy có lẽ là cậu bị đồng tính luyến ái! – ??!

Suy luận ai cũng có. Đúng hay sai mới mang tính quyết định. Từ những quan điểm trên văn bản viết, nếu tóm gọn các ý lớn, nhỏ, bạn sẽ hình thành được một danh sách các ý. Qua đó việc kiểm tra ý (thiếu) cũng dễ nhận ra hơn. Những sai sót đến từ việc không xác định rõ trật tự logic khiến người trình bày cảm thấy các điểm như sau (nếu kiểm lại hoặc đưa người khác đọc).

Hệ quả của những trật tự logic không rõ ràng

Có hai lỗi thường mắc phải, khi bạn tóm tắt lại (danh sách) các ý:

1.Bạn trình bày ý liên quan một cách rời rạt, thiếu liên kết. Có những ý không cùng trật tự logic vẫn được xếp cùng nhau. Vì (bạn cho rằng) chúng có chung đặc điểm, hình thức nào đó.

Ví dụ: nhiều người hiểu rằng 6 bước hay 10 vấn đề có thể trong cùng một ý chính nào đó. Đơn giản vì chúng cùng là danh từ số nhiều.

2.Thay vì đưa một cách hiểu hay phần tích cụ thể (cho ý lớn). Bạn đưa vào trích dẫn chung chung.

Ví dụ: công ty đang có ba vấn đề. Nhưng không nói rõ vấn đề tổng quát đó là gì.

Như bạn đã biết từ những bài trước, quy nạp đòi hỏi chút sáng tạo. Đồng thời có sự biến đổi hàm ý (quan điểm của bạn), khi bạn thể hiện trật tự trên các ý nhỏ (vd quy nạp theo trật tự thời gian thì các ý nhỏ phải theo các hành động 1,2,3,..). Hơn nữa, khi việc xây dựng khối lập luận từ dưới lên bạn phải phân tích được các ý nhỏ (bị sai trong cùng nhóm). Cuối cùng, khi xử lý được hai việc trên, bạn sẽ đạt được điều gì?

Sự minh bạch

Quy trình nhóm các ý lại với nhau sẽ hoàn thiện suy luận của bạn. Việc hiểu và vần dụng quy trình (thấu tóm ý nghĩ) này không đơn giản. Dù vậy lợi ích từ một cái nhìn vấn đề hoàn thiện sẽ giúp bạn tìm ra giải pháp hiệu quả. 

Như đã nêu (phần nguyên lý), các ý ở nhóm bắt kỳ phải như nhau về tính logic. Đồng thời một tập hợp ý được thể hiện (trật tự ý) theo một trong các cách sau:

Theo diễn dịch (giả thuyết chính, giả thuyết phụ, kết luận).

Theo trật tự thời gian (bước 1, bước 2,….

Theo cấu trúc (bắc, trung, nam,…).

Theo mức độ (quan trọng nhất, quan trọng thứ hai,…).

Rõ ràng bạn sẽ không thấy khó khăn khi tìm trật tự logic của các ý trong các nhóm ý được trình bày theo lối diễn dịch. Vì trên văn bản ý diễn dịch không nhiều hơn bốn ý.

Trong khi đó đối với quy nạp bạn buộc phải nhìn thấy trật tự tổ chức ý (theo thời gian, cầu trúc, mức độ) trong nhóm ý nhỏ, để hiểu được điều được ám chỉ từ nhóm ý. Ngoài ra, khi viết bạn phải đánh giá được sự lựa chọn của mình (để ý diễn đạt đúng điều bạn muốn).

Thường thì khi viết, người viết biết các ý nhóm với nhau không phải ngẫu nhiên. Bời vì suy nghĩ nhận thấy các ý có mối liện hệ logic.

Ví dụ: 3 bước để giải quyết vấn đề. 3 nhân tố chính tạo nên thành công trong kinh doanh. 3 vấn đề tồn tại trong công ty.

Nói cách khác, người nêu các ý đã hình dung tới một sự liên hệ logic giữa các ý từ trước. Vì vậy việc nắm được ý nghĩa của cấu trúc, bạn sẽ nhanh chóng rút ra kết luận từ những thông tin đã có (để hiểu ý lớn hơn bị ẩn đi).

Về bản chất, trí óc thực hiện 3 hoạt động phân tích cấu trúc (quy nạp) như hình sau:

Hình 1: Xác định nguyên nhân kết quả (trật tự thời gian)

Hình 2: chia tổng thể thành các thành phần (trật tự cấu trúc)

Hình 3: Phân loại các ý gần giống nhau (trật tự mức độ)

Qua đó ân ý của cấu trúc (quy nạp) bạn nêu hình thành.

Ý nghĩa từ cấu trúc logic

1.Xác định nguyên nhân của một kết quả:

Cuộc sồng gắng liền với hành động. Khi đưa ra phát biểu (nói hoặc viết) của mình, tức bạn nhắc đọc giả làm gì đó. Thường thì bạn đã xác định trước kết quả muốn đạt tới rồi sau đó mới đề cập hành động cần làm.

Ví dụ: thầy dạy lái xe của bạn nói: “hãy chú ý tới tốc độ ở cuối bài thi”. Theo bạn thì kết quả thầy dạy lái xe nghĩ tới là gì? Kết quả của việc chạy đúng tốc độ là gì? Thi đậu chăng?

Ngoài ra, để đạt kết quả thì phải có một (hoặc nhiều) hành động phải thực hiện trước đó (vd: 3 bước để giải quyết vấn đề). Và vì có thời gian, nguyên nhân (hành động) và kết quả có phân biệt (hoặc nhận diện). Các bước cũng từ đó phân tách. Khi đó các hoạt động sẽ gắng liền với thời gian. Đồng thời những việc phải làm sẽ đi theo một quy trình (hay một hệ thống các bước), để đạt kết quả.

Nói cách khác, khi bạn thấy các bước (hành động), bạn biết có sự xuất hiện tư duy về trật tự thời gian và có quy trình. Việc đề xuất hay thực hiện các hành động luôn hướng tới kết quả. Còn kết quả lúc đó thành ý (lớn) bao quát các hàng động (trong văn bản). 

2.Chia nhỏ tổng thể thành các thành phần:

Tổng thể bao hàm các thành phần. Các thành phần là biểu hiện đặc điểm riêng của tổng thể và có phần biệt với các phần khác. Khi tư duy về tổng thể và thành phần, bạn thực sự nghĩ tới điều gì?

Một hình ảnh. Việc giải thích khi đó sẽ là một biểu đồ hoặc một cấu trúc có các phần.

Ví dụ: nếu xác định “những nhân tố chính để kinh doanh thành công”, thì trước tiên phải hình dung ra được cơ cấu (các nhân tố) của ngành kinh doanh đó.

3.Phân loại các ý tương đương:

Khi đưa ra phát biểu “công ty đang có 3 vấn đề”, thì phát biểu này không phản ánh được bản chất vấn đề. Chỉ là bạn cho rằng ba vấn đề này đáng chú ý hơn so với các vấn đề khác (trong tổng các vấn đề) công ty gặp phải.

Bạn nói mỗi vấn đề chứa đựng một đặc điểm riêng mà dựa vào đó bạn có thể khẳng định nó là một vấn đề đặc biệt (hơn vấn đề khác). Theo ý bạn thì mỗi vấn đề bạn đưa ra hoàn toàn độc lập với ý lớn (vì vậy cách trình bày của bạn có thể chưa chính xác do diễn đạt mức độ-giải thích sẽ ở nội dung khác).

Thực tế, ba vấn đề bạn chọn đều có đặc điểm chung mà bạn nói, nhưng chúng khác nhau về mức độ, tính chất quan trọng của vấn đề (nếu như chúng cùng mức độ thì bạn sẽ không phân biệt được vấn đề đó. Vì các vấn đề có sự khác biệt, nên bạn có thể xếp chúng theo trật tự (từ mức độ quan trọng nhất đến mức ít quan trọng hơn).

Lưu ý:

Các trật tự xếp ý trên khi thể hiện trong một đoạn, thì chỉ có thể theo một trong ba kiểu. Còn ở cấp lớn hơn (trên một đoạn), bạn có thể kết hợp các kiểu trật tự với nhau.

Tái bút

Mục tiêu của người viết là làm người đọc qua nội dung cảm thấy đơn giản, dễ hiểu. Còn bạn có thấy dễ hiểu không? Nếu bạn thấy mọi thứ “không có gì lạ”, thì sự thật là người trình bày phải trình bày chưa chính xác theo quan điểm hiện tại của bạn. Có phải tôi đang trình bày sai sự thật?

Có lẽ bạn nên suy nghĩ theo hướng này: “tôi và bạn đang đi từ chỗ cùng quan điểm tới chỗ ‘tìm ra bí mật’. Có phải hòa hợp thì sẽ dễ đi cũng nhau không?”.

Nếu nội dung trình bày khiến người đọc cảm thấy khó hiểu, những người không hiểu nội dung sẽ làm gì? Họ (và cả bạn) sẽ bỏ đi và tôi trở thành người viết thất bại. Thật may là có kỹ thuật kiềm chế phát sinh câu hỏi trong người đọc. Bạn có thích đọc một nội dung khó hiểu không?

Bạn nên cảm thấy dễ chịu. Đồng thời cũng nên nhớ bạn vẫn đang bị “mơ hồ” trong cách diễn đạt. Vì sao? Vì bạn vẫn chưa giải quyết được hai lỗi thường mắc phải ở đề mục “hệ quả của những trật tự logic không rõ ràng”.

Cách giải quyết lỗi tư duy sẽ trong phần chi tiết của các trật tự logic. Giờ bạn phải làm gì tiếp theo?

Hẹn gặp bạn ở nội dung chi tiết.

Leave a comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *